Dự thảo sửa đổi một số điều Luật Hải quan trở thành tâm điểm của cộng đồng doanh nghiệp và cơ quan quản lý, đặc biệt về các nội dung kiểm tra sau thông quan. Đây là giai đoạn hậu kiểm quan trọng, giúp cơ quan hải quan đánh giá tính chính xác của việc khai báo mà không làm gián đoạn dòng chảy hàng hóa tại cửa khẩu. Tuy nhiên, việc thiết lập một khung thời gian kiểm tra vừa đảm bảo hiệu lực quản lý nhà nước, vừa không gây áp lực lên doanh nghiệp đang tạo ra nhiều luồng ý kiến trái chiều. Trước các đề xuất về việc giảm bớt thời gian kiểm tra, Bộ Tài chính đã chính thức bày tỏ quan điểm bảo lưu các quy định hiện hành nhằm đảm bảo tính toàn diện và chặt chẽ.
Tranh luận về phạm vi kiểm tra tối đa 5 năm
Phạm vi thời gian mà cơ quan hải quan có quyền kiểm tra lại hồ sơ là một trong những nội dung nhận được nhiều góp ý nhất từ các địa phương và hiệp hội.
Quy định tại Dự thảo và lo ngại từ địa phương
Khoản 4 Điều 77 của dự thảo nêu rõ kiểm tra sau thông quan được áp dụng trong khoảng thời gian tối đa 5 năm kể từ ngày tờ khai được đăng ký. Tuy nhiên, nhiều Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố lớn như TP. Hồ Chí Minh, Bắc Ninh và Bộ Quốc phòng cho rằng quy định này có thể tạo ra những kẽ hở pháp lý. Lo ngại lớn nhất là khi phát hiện vi phạm sau thời gian dài, việc ấn định cứng mốc 5 năm sẽ hạn chế khả năng mở rộng kiểm tra của cơ quan chức năng, dẫn đến nguy cơ thất thu ngân sách và không thu hồi đầy đủ số thuế phải nộp.
Đề xuất phân tách truy thu và xử phạt
Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) đã đưa ra một góc nhìn mang tính điều chỉnh để hóa giải xung đột pháp luật. VCCI kiến nghị cần xác định rạch ròi: trong phạm vi 5 năm đầu, cơ quan quản lý có quyền vừa truy thu vừa xử phạt vi phạm hành chính; còn trong giai đoạn từ trên 5 năm đến 10 năm, chỉ nên áp dụng biện pháp truy thu thuế. Cách tiếp cận này giúp đảm bảo sự đồng nhất với Luật Quản lý thuế số 108/2025/QH15, tránh tình trạng xung đột khi cơ quan hải quan ban hành các quyết định xử lý hậu kiểm.
Lý do Bộ Tài chính bảo lưu mốc 5 năm
Phản hồi các góp ý này, Bộ Tài chính khẳng định việc giữ nguyên thời hạn 5 năm là cần thiết để đảm bảo tính ổn định của chính sách. Theo Bộ, quy định này giúp doanh nghiệp có cơ sở để dự báo rủi ro và quản lý hồ sơ lưu trữ một cách khoa học. Đồng thời, mốc 5 năm cũng là ranh giới quan trọng để phân định hoạt động kiểm tra sau thông quan với các hoạt động thanh tra chuyên ngành khác, tránh sự chồng chéo, trùng lặp trong thực thi công vụ gây phiền hà cho đối tượng nộp thuế.
Điểm nghẽn giữa cơ quan quản lý và doanh nghiệp
Nếu phạm vi 5 năm là câu chuyện về lịch sử hồ sơ, thì thời hạn thực hiện một cuộc kiểm tra trực tiếp tại trụ sở doanh nghiệp lại là yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí vận hành hằng ngày.
Đề xuất rút ngắn thời gian từ phía các “ông lớn” công nghệ và hiệp hội
Cộng đồng doanh nghiệp FDI lớn như Samsung, Canon cùng các hiệp hội ngành hàng dệt may, da giày đã kiến nghị rút ngắn thời hạn kiểm tra tối đa xuống còn 10 hoặc 15 ngày thay vì 20 ngày như dự thảo. Các doanh nghiệp này cũng đề nghị thay đổi cách tính thời gian sang “ngày làm việc” thay vì ngày liên tục và mốc bắt đầu phải là khi “công bố quyết định kiểm tra”. Mục tiêu của đề xuất là nhằm minh bạch hóa quy trình, giảm thiểu tình trạng thời gian kiểm tra bị kéo dài hình thức qua các ngày nghỉ lễ, gây gián đoạn sản xuất.
Kiến nghị áp dụng cơ chế quản lý rủi ro
Một kiến nghị đáng chú ý khác là việc áp dụng linh hoạt thời hạn kiểm tra dựa trên mức độ tuân thủ của doanh nghiệp. Theo đó, những đơn vị có lịch sử chấp hành pháp luật tốt, hồ sơ đơn giản nên được hưởng khung thời gian kiểm tra ngắn. Ngược lại, những trường hợp có dấu hiệu vi phạm hoặc nội dung phức tạp mới cần áp dụng thời hạn tối đa và cơ chế gia hạn. Cách làm này được kỳ vọng sẽ nâng cao hiệu quả quản lý dựa trên kỹ thuật đánh giá rủi ro hiện đại.
Lập luận của Bộ Tài chính về việc giữ nguyên thời hạn 20 ngày
Bộ Tài chính đã không chấp thuận các đề xuất rút ngắn thời hạn này. Cơ quan soạn thảo lý giải rằng hoạt động kiểm tra sau thông quan có tính chất đặc thù, đòi hỏi phải rà soát khối lượng lớn chứng từ, dữ liệu kế toán và quy trình sản xuất của doanh nghiệp trong nhiều năm. Nếu rút ngắn thời gian, cơ quan hải quan có thể không đủ quỹ thời gian để đánh giá toàn diện, dẫn đến nguy cơ bỏ sót vi phạm hoặc buộc phải tiến hành kiểm tra nhiều lần đối với cùng một nội dung, điều này thực tế còn gây phiền hà hơn cho doanh nghiệp.
Cách tính thời điểm kiểm tra và đặc thù của ngành Hải quan
Bên cạnh thời lượng, thời điểm xác định bắt đầu cuộc kiểm tra cũng là nội dung mà Bộ Tài chính giữ vững quan điểm chuyên ngành.
Tại sao không tính từ lúc công bố quyết định?
Trước kiến nghị tính thời hạn từ khi công bố quyết định, Bộ Tài chính cho rằng việc tính từ thời điểm “bắt đầu tiến hành kiểm tra” như dự thảo là phù hợp với quy trình nghiệp vụ thực tế. Trước khi chính thức làm việc trực tiếp tại trụ sở, cơ quan hải quan cần có khoảng thời gian chuẩn bị, nghiên cứu hồ sơ trước. Việc xác định mốc thời gian như hiện tại giúp phản ánh chính xác nỗ lực và thời gian thực tế mà cán bộ hải quan dành cho công tác hậu kiểm.
Bảo vệ quyền lợi người khai hải quan
Bộ Tài chính nhấn mạnh rằng, mặc dù cách tính thời hạn trong lĩnh vực hải quan có thể không đồng nhất tuyệt đối với một số lĩnh vực hành chính khác, nhưng điều này hoàn toàn phù hợp với đặc thù riêng biệt của hoạt động xuất nhập khẩu. Bộ khẳng định quy định hiện tại vẫn đảm bảo kiểm soát quyền lực nhà nước chặt chẽ thông qua các điều khoản về gia hạn và không làm ảnh hưởng đến quyền, lợi ích hợp pháp của người khai hải quan.
Kết luận
Việc Bộ Tài chính không chấp thuận rút ngắn thời hạn kiểm tra cho thấy ưu tiên hàng đầu của cơ quan quản lý là tính hiệu quả và phòng chống thất thu thuế. Dù chưa đáp ứng được mong mỏi về một cơ chế linh hoạt hơn từ phía doanh nghiệp, nhưng sự kiên định này đảm bảo tính ổn định của chính sách và giảm thiểu rủi ro sai sót trong hậu kiểm. Trong thời gian tới, sự phối hợp đồng bộ giữa các quy định pháp luật sẽ là chìa khóa để xây dựng một môi trường kinh doanh minh bạch và công bằng cho mọi thực thể.
